Het speelveld in cijfers
Cijfers van buiten de sites: overheid, toezicht, statistiek en brancheorganisaties. Elke tegel draagt de bron en de status; een prognose is geen feit.
Het ziekteverzuim bij gemeenten is in 2025 gestegen naar 7,1 procent, het hoogste niveau in meer dan twintig jaar.
meting Verzuim bij gemeenten op hoogste punt in ruim 20 jaar, 25 mei 2026De gemeentelijke arbeidsmarkt wordt naar verwachting tot 2035 structureel krap, terwijl de bezettingsgraad van gemeenten nu al ruim 98 procent bedraagt.
prognose Arbeidsmarktkrapte: bedreiging of juist een kans?, 6 mei 2026Wat wet en beleid vragen
Van kaders die nu gelden tot plannen die nog een voorstel zijn. Gesorteerd op jaar; de status staat erbij.
- 2022in werkingDe Wet open overheid (Woo) verplicht alle gemeenten, ministeries en overheidsorganisaties om informatie actief openbaar te maken; de wet geldt sinds 1 mei 2022. (Wet open overheid (Woo) | Rijksoverheid.nl)
- 2025metingIn 2025 zijn via het Omgevingsloket 236.109 vergunningaanvragen, 166.676 meldingen en 107.754 informatieplichten ingediend, een stijging ten opzichte van 2024. (Schriftelijke vragen van de leden van de vaste commissie voor ..., 1 januari 2026)
- 2025metingTot de stopzetting van TAM-IMRO per 1 januari 2026 gebruikten gemeenten bij omgevingsplanwijzigingen vaker de tijdelijke maatregel dan het hoofdspoor; richting de deadline was een piek in TAM-gebruik zichtbaar (in 2025 in totaal 1.853 ontwerp-omgevingsplanwijzigingen tegenover 199 in 2024). (Schriftelijke vragen van de leden van de vaste commissie voor ..., 1 januari 2026)
- 2026beslotenDe nieuwe digitale standaard STOP 1.4 voor het omgevingsplan wordt stapsgewijs ingevoerd en moet uiterlijk in 2028 volledig geïmplementeerd zijn. (Kamerstuk 33118, nr. HA, 4 maart 2026)
- 2026in werkingDe tijdelijke alternatieve werkwijze (TAM-IMRO) voor het opstellen van omgevingsplannen is per 1 januari 2026 definitief stopgezet; alle gemeenten moeten nu het hoofdspoor (STOP/TPOD) gebruiken. (Kamerstuk 33118, nr. HA, 4 maart 2026)
- 2026voorstelDe Wet handhaving sociale zekerheid, op 2 juli 2026 aangenomen door de Tweede Kamer en nu in behandeling bij de Eerste Kamer (beoogde ingang 1 januari 2027), geeft uitvoerders zoals gemeenten meer ruimte om onderscheid te maken tussen fraude en vergissingen, zodat een fout zonder opzet niet automatisch tot een hoge boete leidt. (Wet handhaving sociale zekerheid afgerond, 30 juni 2026)
- 2026voorstelDe terugvorderingstermijn voor fraudegevallen in de sociale zekerheid wordt in het wetsvoorstel verkort van twintig naar tien jaar, en voor overige gevallen van tien naar vijf jaar. (Wet handhaving sociale zekerheid afgerond, 30 juni 2026)
- geldendin werkingDe Wet versterking regie volkshuisvesting (36512) en de novelle (36881) zijn op 23 juni 2026 door de Eerste Kamer aangenomen en per 1 juli 2026 in werking; gemeenten moeten uiterlijk 1 juli 2027 een volkshuisvestingsprogramma en uiterlijk 1 januari 2028 een huisvestingsverordening hebben vastgesteld. (Ingekomen brieven bij Wet versterking regie volkshuisvesting)
De thema's die de branche bewegen
Hoe ontwikkelen de gemeentefinanciën zich (gemeentefonds, ravijnjaar 2026, bezuinigingen) en wat betekent dat voor gemeenten?
- prognoseDe VNG raamde in 2024 dat gemeenten vanaf 2026 een korting van 2,4 miljard euro op het gemeentefonds zouden krijgen (het 'ravijnjaar'), waardoor 75% van de gemeenten in de rode cijfers zou komen; het kabinet heeft dit in de Voorjaarsnota 2025 deels gedempt. (Gemeenten vallen in financieel ravijn, 18 april 2025)
- beslotenHet kabinet heeft na overleg met gemeenten besloten om tot en met 2027 cumulatief 3 miljard euro extra beschikbaar te stellen om de terugval in het gemeentefonds deels op te vangen en jeugdzorgkosten te dekken. (Gemeenten vallen in financieel ravijn, 18 april 2025)
- prognoseNa 2027 blijft grote financiële onzekerheid bestaan voor gemeenten, omdat de VNG de kabinetsramingen als te optimistisch beschouwt en structurele indexatie voor jeugdzorg ontbreekt. (Ravijnjaar 2026 en herstructurering gemeentefonds. Hoe ..., 21 april 2025)
- beslotenDe herziening van de verdeling van het gemeentefonds is uitgesteld: de fondsbeheerders besloten op 28 mei 2026 het ingroeipad voor 2027 en 2028 te bevriezen (wel geïndexeerd), met twee kleine aanpassingen per 1 januari 2027 en een volgende stap per 1 januari 2029. (Vaststelling van de begrotingsstaat van het gemeentefonds ...)
Wat is bekend over de arbeidsmarkt en het personeelstekort bij gemeenten?
- metingHet ziekteverzuim bij gemeenten is in 2025 gestegen naar 7,1 procent, het hoogste niveau in meer dan twintig jaar. (Verzuim bij gemeenten op hoogste punt in ruim 20 jaar, 25 mei 2026)
- metingDriekwart van de gemeenten had in 2025 te maken met personeelstekorten, vooral in ruimtelijke ordening, wonen en ICT. (Verzuim bij gemeenten op hoogste punt in ruim 20 jaar, 25 mei 2026)
- prognoseDe gemeentelijke arbeidsmarkt wordt naar verwachting tot 2035 structureel krap, terwijl de bezettingsgraad van gemeenten nu al ruim 98 procent bedraagt. (Arbeidsmarktkrapte: bedreiging of juist een kans?, 6 mei 2026)
- metingGemeenten slagen er beter in jongeren te werven, 45 procent van de instroom is jonger dan 35 jaar, maar een kwart van de vertrekkers is ook jonger dan 35, vooral door gebrek aan doorgroeiperspectief. (Verzuim bij gemeenten op hoogste punt in ruim 20 jaar, 25 mei 2026)
Wat zeggen prognoses over bevolkingsgroei, vergrijzing en krimp per gemeente tot 2040?
- prognoseVolgens de PBL/CBS Regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2022-2050, de laatste editie die PBL en CBS publiceren, groeien grote en middelgrote steden (ten minste 100.000 inwoners) en hun randgemeenten tot 2035, terwijl kleinere gemeenten aan de randen van het land krimpen. (Groei en krimp per gemeente)
- prognoseAmsterdam krijgt in absolute aantallen de meeste inwoners erbij (ruim 175.000), terwijl Ouder-Amstel relatief het sterkst groeit (+40,9%) en Zuidplas tweede staat (+40,6%) in de periode 2021–2035. (Groei en krimp per gemeente)
- prognoseDe sterkste bevolkingskrimp wordt verwacht in Eemsdelta (-12,6%), Meerssen (-9,5%) en Stein (-9,5%) in de periode 2021–2035; het gaat vooral om gemeenten in het noordoosten van Groningen, Drenthe en de Achterhoek. (Groei en krimp per gemeente)
- beslotenPBL en CBS hebben op 12 juli 2023 vastgesteld dat detailcijfers uit de regionale prognoses van 2019 en 2022 (zoals uitsplitsingen naar leeftijdsgroep of huishoudens per gemeente) onvoldoende betrouwbaar zijn en adviseren die detaillering niet meer te gebruiken. (Regionale prognose 2023-2050; huishoudens, intervallen ..., 4 augustus 2023)
Welke afspraken en normen gelden voor gemeentelijke dienstverlening en digitale toegankelijkheid?
- beslotenGemeenten en andere overheidsorganisaties moeten voor elke website en app een toegankelijkheidsverklaring publiceren volgens een nieuw vastgesteld model, waarbij zij expliciet uitzonderingen en beschikbare alternatieven moeten vermelden. (Model toegankelijkheidsverklaring vastgesteld, 23 maart 2026)
- in werkingOverheidsinstanties zijn wettelijk verplicht websites en apps toegankelijk te maken via standaard EN 301 549 (inclusief WCAG 2.0), maar mogen hiervan afwijken als naleving een onevenredige last vormt, mits zij dan toegankelijke alternatieven bieden. (Regeling - Tijdelijk besluit digitale toegankelijkheid overheid, 1 juli 2018)
- in werkingDe Wet modernisering elektronisch bestuurlijk verkeer (Wmebv) is per 1 januari 2026 in werking getreden en verplicht gemeenten onder meer tot een zorgplicht voor ondersteuning, een verplichte ontvangstbevestiging bij digitale berichten en een verbod op het afdwingen van niet-verplichte gegevens in webformulieren. (Wet modernisering elektronisch bestuurlijk verkeer (Wmebv), 30 april 2026)
- beslotenTwee onderdelen van de Wmebv gelden pas volledig vanaf 1 januari 2027: de verplichting om aard, rechtsgevolg en termijn op te nemen in berichtenbox-notificaties (artikel 2.10) en het aanwijzen van digitale kanalen voor bepaalde bestuursorganen (artikel 2.13 lid 1). (Wet modernisering elektronisch bestuurlijk verkeer (Wmebv), 30 april 2026)
Welk beleid en welke ontwikkelingen zijn er rond burgerparticipatie, vertrouwen in de overheid en de gemeenteraadsverkiezingen van 2026?
- in werkingDe Wet versterking participatie op decentraal niveau is aangenomen en verplicht gemeenten een participatieverordening vast te stellen, inclusief een uitdaagrecht waarmee inwoners gemeentelijke taken kunnen overnemen. (Participatieverordening Midden-Drenthe 2026 | Lokale wet, 8 juli 2026)
- beslotenGemeenten moeten binnen twee jaar na 1 januari 2025, dus vóór 1 januari 2027, een participatieverordening hebben vastgesteld; gemeente Midden-Drenthe deed dat op 25 juni 2026. (Participatieverordening Midden-Drenthe 2026 | Lokale wet, 8 juli 2026)
- meting64% van de Nederlanders is tevreden over het gemeentebestuur, maar veel mensen weten weinig van wat de gemeente doet en hebben weinig interesse in lokale politiek. (Onbekendheid met lokale politiek is risico voor vertrouwen ..., 3 maart 2026)
- metingHet milde positieve oordeel over gemeentebesturen is kwetsbaar: onbekendheid bij burgers maakt dat één slechte ervaring of lokaal schandaal het oordeel kan omslaan naar negatief. (Onbekendheid met lokale politiek is risico voor vertrouwen ..., 3 maart 2026)
Welke landelijke afspraken over woningbouw en wonen leggen taken bij gemeenten?
- in werkingDe Wet versterking regie volkshuisvesting, in werking sinds 1 juli 2026, verplicht elke gemeente uiterlijk 1 juli 2027 een volkshuisvestingsprogramma vast te stellen waarin wonen, zorg, welzijn en leefbaarheid samenhangend worden behandeld. (Programma Volkshuisvesting 2026-2030 | Lokale wet, 13 januari 2026)
- in werkingHet Rijk maakt via woondeals afspraken met provincies over aantallen woningen per provincie; provincies en gemeenten bepalen de plekken. De opgave was 900.000 woningen tot en met 2030; het regeerakkoord van januari 2026 mikt op structureel 100.000 woningen per jaar. (900.000 nieuwe woningen om aan groeiende vraag te ...)
- beslotenDe Wet versterking regie volkshuisvesting verplicht provincies ook om woningbouwregio's en woningmarktregio's vast te stellen, waarbinnen gemeenten afspraken maken over verdeling van urgente woningzoekenden. (Provinciaal blad 2026, 11834, 10 juli 2026)
- in werkingIn de regionale woondeals voor Overijssel (getekend december 2022) zijn met gemeenten kwantitatieve bouwafspraken tot en met 2030 vastgelegd, met een doorkijk naar 2035, betaalbaarheidseisen en afspraken voor doelgroepen. (Provinciaal blad 2026, 11834, 10 juli 2026)
Wat de sites beloven
Wat de 27 organisaties op hun eigen site zeggen, geteld op drie lagen: letterlijk in de belofte, in het profiel, en als dominante codering. De telling is exact; wat geteld wordt is een codering met beslisregels, met citaat en zekerheid per organisatie.
- niet eenduidig17 van 27
- plek en identiteit5 van 27
- gemeenschap en samen3 van 27
- ambitie en toekomst2 van 27
- hoog (tagline of hero, één type past onmiskenbaar)11 van 27
- laag (regel past nauwelijks of geen belofte)10 van 27
- midden (afgeleide belofte of tweede lezing mogelijk)6 van 27
- samen en participatie7 van 27
- economie en ondernemen3 van 27
- dichtbij en wijk1 van 27
- wonen en bouwen1 van 27
- duurzaamheid en klimaat1 van 27
- dienstverlening22 van 27
- duurzaamheid en klimaat15 van 27
- wonen en bouwen14 van 27
- samen en participatie12 van 27
- bestaanszekerheid en ondersteuning6 van 27
- identiteit en trots6 van 27
- claimt technologie of innovatie, met citaat op de site18 van 27
- noemt technologie of innovatie alleen als voornemen6 van 27
- geen technologie- of innovatieclaim gevonden3 van 27
- voert een werkgeversbelofte, met citaat op de site22 van 27
- voert een werken-bij-site op een eigen domein18 van 27
- geen werkgeversbelofte gevonden5 van 27
Waar het onderscheid zit
Bewijs, focus, segment en toon maken het verschil, niet de themakeuze.
- gemiddeld19 van 27Gemeente Arnhem, Gemeente Bergen op Zoom, Gemeente Boxtel, Gemeente Breda, Gemeente Den Haag, Gemeente Eindhoven, Gemeente Groningen, Gemeente Goirle, Gemeente Hilvarenbeek, Gemeente Meierijstad, Gemeente Moerdijk, Gemeente Nijmegen, Gemeente Oosterhout, Gemeente Roosendaal, Gemeente Rotterdam, Gemeente Tilburg, Gemeente Utrecht, Gemeente Waalwijk, Gemeente Zwolle
- dun6 van 27Gemeente Amsterdam, Gemeente Dongen, Gemeente Altena, Gemeente Gilze en Rijen, Gemeente Loon op Zand, Gemeente Oisterwijk
- niet vastgesteld1 van 27Gemeente Enschede
- sterk1 van 27Gemeente 's-Hertogenbosch
- grote stad (G4 en G40)13 van 27Gemeente Amsterdam, Gemeente Arnhem, Gemeente Breda, Gemeente Den Haag, Gemeente Eindhoven, Gemeente Enschede, Gemeente Groningen, Gemeente Nijmegen, Gemeente Rotterdam, Gemeente 's-Hertogenbosch, Gemeente Tilburg, Gemeente Utrecht, Gemeente Zwolle
- kleine gemeente9 van 27Gemeente Boxtel, Gemeente Dongen, Gemeente Altena, Gemeente Gilze en Rijen, Gemeente Goirle, Gemeente Hilvarenbeek, Gemeente Loon op Zand, Gemeente Moerdijk, Gemeente Oisterwijk
- middelgrote gemeente5 van 27Gemeente Bergen op Zoom, Gemeente Meierijstad, Gemeente Oosterhout, Gemeente Roosendaal, Gemeente Waalwijk
- Van de 27 onderzochte organisaties is dienstverlening bij 22 gecodeerd als dominant thema en bij 21 als profielthema: het meest gedeelde thema in de groep.
- Van de 27 onderzochte organisaties is de merkbelofte bij 17 gecodeerd als 'niet eenduidig'; 2 van de 27 onderzochte organisaties voeren een tagline.
- Van de 27 onderzochte organisaties noemen 18 technologie of innovatie met een citaat op de site, maar 6 van de 27 onderzochte organisaties doen dat uitsluitend als voornemen.
- Van de 27 onderzochte organisaties scoren 10 laag op zekerheid van het beloftetype (gecodeerd als: 'regel past nauwelijks of geen belofte'), terwijl 11 van de 27 onderzochte organisaties hoog scoren.
Posities die in deze groep weinig bezet zijn
Weinig bezet betekent alleen: hier staan weinig organisaties. Of het een aantrekkelijke positie is, hangt af van publieksbehoefte, regionale markt en geloofwaardigheid, en dat is hier niet onderzocht.
- dichtbij en wijk1 van 27
- wonen en bouwen1 van 27
- duurzaamheid en klimaat1 van 27
- dienstverlening0 van 27
- veiligheid en leefbaarheid0 van 27
- bestaanszekerheid en ondersteuning0 van 27
- identiteit en trots0 van 27
- werkgever0 van 27
- gemeenschap en samen3 van 27Gemeente Boxtel, Gemeente Oosterhout, Gemeente Waalwijk
- ambitie en toekomst2 van 27Gemeente Moerdijk, Gemeente Utrecht
Wat dit betekent voor merkstrategie
De gemeentesite is een loket, en dat loket zegt weinig over de gemeente zelf
Dit is onze conclusie uit de meting, en het is een standpunt. Dienstverlening is bij 22 van de 27 onderzochte gemeenten als dominant thema gecodeerd. Het staat bij 21 van de 27 in het profiel. In de merkbelofte komt het thema bij 0 van de 27 voor. De site helpt je dus met een afspraak, een melding of een vergunning, maar belooft daar niets over. Dat is verklaarbaar: inwoners komen voor een taak en de wet stuurt op digitaal en toegankelijk. Toch staan zo 22 gemeenten op hetzelfde terrein zonder dat een van hen daar iets eigens over zegt. De vraag voor een gemeente is daarom niet of de dienstverlening op orde is. De vraag is wat de gemeente daarnaast wil zijn, en of dat op de site te lezen valt.
Een merkbelofte is in deze groep de uitzondering
Van de 27 gemeenten voeren 2 een tagline. Bij 11 van de 27 staat een belofte in de hero zonder tagline. Bij 4 van de 27 is de belofte alleen afgeleid uit de positionering en bij 10 van de 27 niet vastgesteld. Het type belofte is bij 17 van de 27 niet eenduidig. Waar het type wel herkenbaar is, gaat het bij 5 van de 27 over de plek zelf. Ambitie en toekomst komt bij 2 van de 27 voor, gemeenschap en samen bij 3. De zekerheid van die typering laat hetzelfde beeld zien. Die is hoog bij 11 van de 27, midden bij 6 en laag bij 10. Een gemeente hoeft geen merk te zijn zoals een bedrijf dat is. Maar zij communiceert elke dag met inwoners, ondernemers en sollicitanten. Wie geen belofte formuleert, laat de inwoner zelf invullen wat de gemeente is.
Samen is het enige thema dat gemeenten wél beloven
Samen en participatie staat bij 7 van de 27 gemeenten in de belofte, meer dan enig ander thema. Economie en ondernemen volgt met 3 van de 27, dichtbij en wijk met 1. In het profiel staat samen bij 14 van de 27, als dominant thema bij 12. Dat past bij een jaar met gemeenteraadsverkiezingen en bij het beleid dat om participatie vraagt. Tegelijk is samen een woord dat op elke gemeente past. Het bewijs op de site is bij 19 van de 27 gemiddeld en bij 6 van de 27 dun. Bij 1 van de 27 is het sterk. Onze hypothese is dat samen voor gemeenten wordt wat regie en thuis in de ouderenzorg al zijn: een categoriebelofte. Het verschil moet dan komen uit hoe participatie is georganiseerd, en of de site dat laat zien. Denk aan een burgerberaad, een wijkbudget of een besluit dat na inspraak anders werd.
De plek zelf blijft als belofte bijna onbenoemd
Identiteit en trots staat bij 0 van de 27 gemeenten in de belofte als thema. Als beloftetype komt de plek zelf bij 5 van de 27 voor. Het staat bij 5 van de 27 in het profiel en bij 6 van de 27 als dominant thema. Dat is opvallend, omdat de plek het enige is wat een gemeente niet met een andere deelt. Een stad van 220.000 inwoners en een dorpengemeente in het rivierengebied lezen op hun sites toch bijna hetzelfde. Ook de vorm lijkt op elkaar. 11 van de 27 sites draaien op hetzelfde systeem en 14 van de 27 schrijven op leesniveau B2. Of een plaatsidentiteit ook werkt als belofte, zegt dit onderzoek niet. Dat vraagt kennis van wat inwoners van hun gemeente vinden. En van wat de gemeente zelf wil betekenen. In ons werk voor gemeenten zien we dat een campagne het beste werkt als zij uit de plek zelf komt. De verkiezingscampagne voor Tilburg sprak inwoners aan op hun eigen stad. De campagnes over duurzaamheid en samenleven in Hilvarenbeek deden dat met het dorp.
Het werkgeversmerk is er, maar het staat los van de gemeente
Van de 27 gemeenten voeren 22 een werkgeversbelofte met een citaat op de site. 18 van de 27 doen dat op een werken-bij-site met een eigen domein. Bij 5 van de 27 is geen werkgeversbelofte gevonden. Op de hoofdsite komt het onderwerp nauwelijks terug. Werkgever staat bij 4 van de 27 in het profiel en bij 0 van de 27 als dominant thema. Medewerkers en sollicitanten worden op de hoofdsite bij 1 van de 27 als doelgroep aangesproken. Het werkgeversmerk leeft dus op een apart domein, losgekoppeld van wat de gemeente over zichzelf zegt. De woorden lijken bovendien op elkaar: verschil maken, betekenisvol werk, ruimte krijgen. In een krappe arbeidsmarkt weegt dat zwaar. Wij halen het werkgeversmerk uit gesprekken met medewerkers. En uit wat de gemeente als plek en als organisatie eigen maakt. Daarna trekken we het door tot in de werken-bij-site en de eerste maanden na de start.
Dat verandert hoe je een gemeentemerk ontwikkelt
Begin niet met de website en niet met een pay-off. Begin met de vraag wat deze gemeente als plek en als organisatie eigen maakt. Wat daarvan is te bewijzen, en voor wie is dat relevant? Dat is bij ons de nulmeting: wat is echt eigen en wat is daarvan te laten zien. En wat merken inwoners, ondernemers en sollicitanten ervan. Pas daarna volgen positionering en belofte, in werksessies met bestuur, communicatie en HR. Wat dit onderzoek niet zegt, is of een weinig bezet thema ook aantrekkelijk is voor inwoners. Dat vraagt onderzoek onder inwoners en kennis van de regionale verhoudingen. Onze hypothese is dat samen de komende jaren de categoriebelofte van gemeenten wordt en dat de plek zelf weinig bezet blijft. Dat meten we in de volgende editie.